Jedna waluta, dwadzieścia jeden stóp inflacji — skąd różnice w inflacji między krajami strefy euro

Strefa euro ma jedną walutę, jeden bank centralny i jeden cel inflacyjny na poziomie 2% — a w każdym miesiącu dwadzieścia jeden różnych stóp inflacji. Rozpiętość między najwyższą a najniższą stopą krajową jest często większa niż sam cel. Nie jest to problem pomiaru: stopę dla każdego kraju Eurostat oblicza według tej samej definicji HICP. Rozbieżność jest rzeczywista i ma trwałe, strukturalne przyczyny.

Koszyk konsumpcyjny jest krajowy

Metodologia HICP jest zharmonizowana, koszyk zakupów — nie. W indeksie każdego kraju wagi produktów odzwierciedlają to, co faktycznie kupują jego gospodarstwa domowe. Energia i żywność mają znacznie większą wagę w państwach członkowskich o niższych dochodach, dlatego światowy szok cen energii lub żywności wpływa tam na inflację ogółem o wiele silniej niż w Niemczech czy we Francji. Ta sama cena ropy może dać wyraźnie różne stopy inflacji wyłącznie za sprawą wag.

Wpływ cen energii to nie tylko kwestia wagi

Poza koszykiem kraje różnią się tym, w jaki sposób ceny energii docierają do gospodarstw domowych: jak regulowane są taryfy za energię elektryczną, jak szybko ceny hurtowe przenoszą się na rachunki, w jakim stopniu ogrzewanie opiera się na gazie, a w jakim na sieciach ciepłowniczych oraz czy rządy w czasie szoków ograniczają lub dotują ceny. Dwa sąsiednie kraje o identycznych wagach energii mogą notować rozbieżną inflację przez rok lub dłużej, bo jeden aktualizuje regulowane taryfy raz w roku, a drugi co miesiąc przenosi na odbiorców ceny z rynku spot.

Nadrabianie dystansu z natury podnosi ceny

Kraje strefy euro o niższych dochodach, które rosną szybciej niż jej rdzeń, mają zwykle strukturalnie wyższą inflację — to efekt Balassy–Samuelsona. Wydajność w ich branżach eksportowych szybko dogania poziom bogatszych krajów, płace rosną w całej gospodarce, a za nimi idą ceny usług krajowych. To konwergencja działająca zgodnie z założeniami: zbliżanie się poziomu cen do średniej strefy euro przejawia się w tym czasie inflacją powyżej średniej. To jeden z głównych powodów, dla których państwa bałtyckie przez znaczną część historii euro miały inflację wyższą niż strefa euro jako całość.

Podatki, ceny administrowane i jednorazowe decyzje

Zmiany stawek VAT, akcyzy i ceny administrowane — bilety komunikacji publicznej, czynsze regulowane, wyroby tytoniowe — trafiają bezpośrednio do HICP. Jedna decyzja budżetowa może dodać do stopy inflacji danego kraju lub odjąć od niej zauważalną część punktu procentowego, nie wpływając na sąsiadów. Efekty te wygasają po dwunastu miesiącach, ale sprawiają, że stopy krajowe nigdy nie poruszają się w idealnie zgodnym rytmie.

Usługi, płace i mieszkalnictwo

Inflacja w usługach ma głównie źródła krajowe: podąża za lokalnym wzrostem płac, a nie za światowymi cenami towarów. Kraje z napiętym rynkiem pracy latami mają wyższą inflację w usługach. Koszty mieszkaniowe również wpływają na inflację w różnych gospodarkach w różny sposób — rynki najmu ogromnie różnią się wielkością i stopniem regulacji — więc te same warunki stóp procentowych dają różną mierzoną inflację w mieszkalnictwie.

Dlaczego EBC nie może zlikwidować tych różnic

Europejski Bank Centralny ustala jedną stopę procentową dla całej strefy i dąży do celu dla inflacji w strefie euro, a nie w którymkolwiek pojedynczym kraju. Gdy agregat jest na poziomie celu, a jeden kraj ma inflację wysoką, drugi zaś niską, mandat EBC jest wypełniony. Pozostałe narzędzia są w rękach rządów krajowych — polityka fiskalna, decyzje podatkowe, instytucje kształtujące płace, organizacja rynku energii. Dlatego krajowe różnice w inflacji utrzymują się w unii walutowej i dlatego porównywanie państw członkowskich ma sens: średnia dla strefy euro pokazuje, co widzi EBC, a strony krajów i rankingi w tym serwisie — czego faktycznie doświadczają gospodarstwa domowe w poszczególnych krajach.

Jak czytać ranking

Przy porównywaniu krajów rzetelny obraz zapewniają trzy nawyki. Oceniajmy każdy kraj na tle średniej dla strefy euro, a nie tylko wartości skrajnych. Sprawdzajmy, czy skok obejmuje szeroki zakres kategorii, czy napędzają go energia i żywność, które najszybciej się odwracają. I pamiętajmy, że najświeższe dane dla niektórych krajów to szybkie szacunki, korygowane w ciągu kilku tygodni — niewielkie przetasowania na szczycie rankingu między szybkim szacunkiem a danymi ostatecznymi są normalne i nie są żadną sensacją.