Dlaczego prąd kosztuje tyle, ile kosztuje: merit order, sieć i podatki

W 2025 r. gospodarstwo domowe w UE zużywające od 2500 do 5000 kWh rocznie płaciło przeciętnie 28,9 centa za każdą kilowatogodzinę. Eurostat dzieli tę cenę na trzy części: 12,5 centa na energię i dostawę, 8,2 centa na sieć oraz 8,3 centa na podatki, opłaty, obciążenia i należności, wraz z VAT (części zaokrąglono osobno). Ta sama kilowatogodzina kosztowała 10,8 centa na Węgrzech i 38,5 centa w Niemczech. Te trzy części zależą od różnych czynników. Pierwsza jest powiązana z rynkiem hurtowym, na którym cenę wyznacza reguła zwana merit order, a często także gaz. Druga obejmuje sieć. Trzecia składa się z podatków, opłat, obciążeń i należności. Artykuł omawia je po kolei, wraz z danymi i źródłem każdego kroku.

Trzy części każdej kilowatogodziny

Eurostat publikuje roczne składniki cen energii elektrycznej dla gospodarstw domowych (nrg_pc_204_c). Podział wynika z rozporządzenia UE w sprawie europejskiej statystyki cen gazu ziemnego i energii elektrycznej, które w drugim załączniku określa trzy główne składniki (rozporządzenie (UE) 2016/1952):

• Energia i dostawa: wytwarzanie, agregowanie, bilansowanie energii, koszty dostarczonej energii, obsługa klienta, zarządzanie obsługą klienta i inne koszty związane z dostawą.
• Sieć: opłaty za przesył i dystrybucję, straty związane z przesyłem i dystrybucją, koszty dotyczące sieci, koszty usług posprzedażnych, koszty serwisowania systemu, najem liczników oraz koszty pomiaru.
• Podatki, opłaty, obciążenia i należności: suma podatku VAT, opłat związanych z promowaniem odnawialnych źródeł energii, efektywności energetycznej i kogeneracji, opłat za moc i bezpieczeństwo energetyczne, podatków środowiskowych, opłat związanych z sektorem jądrowym oraz grupy pozostałych podatków i opłat.

Rozporządzenie dodaje, że ceny obejmują wszystkie pobierane opłaty, pomniejszone o ewentualne rabaty lub premie i powiększone o inne opłaty, takie jak najem licznika i opłaty stałe. Podane tu dane dotyczą przedziału zużycia, który Eurostat oznacza jako DC, czyli od 2500 do 4999 kWh rocznie; z tego przedziału korzystają strony o cenach prądu w tym serwisie. Ceny składników są roczne, więc mogą się nieco różnić od cen półrocznych na tych stronach.

Jak zmieniały się te trzy części od 2019 r.

Tabela pokazuje średnią UE (27 krajów) dla każdego roku, w centach za kWh, wraz z udziałem każdej części w cenie.

Źródło: Eurostat, nrg_pc_204_c, UE27, przedział DC, euro; cena jest sumą trzech składników; w nawiasach udział w cenie, zaokrąglony.

Rzucają się w oczy trzy rzeczy. Część „energia i dostawa” wzrosła z 6,7 centa w 2019 r. do 16,6 centa w 2023 r. i od tamtej pory maleje. Część sieciowa rosła w każdym roku, z 6,0 do 8,2 centa. A część podatkowa spadła z 8,6 centa w 2021 r. do 5,3 centa w 2022 r., po czym wróciła do 8,3 centa. Eurostat pisze, że jego półroczne udziały podatków „odzwierciedlają wpływ rządowych środków łagodzących koszty energii elektrycznej dla gospodarstw domowych w UE w 2022 r. oraz stopniowego ograniczania tych środków od 2023 r.”: udział ten wyniósł 14,7% w drugim półroczu 2022 r. — najniższy w okresie pokazanym na wykresie Eurostatu, czyli w latach 2008–2025 — a w drugim półroczu 2025 r. 28,9% (Eurostat, Statystyki cen energii elektrycznej).

Cena hurtowa: jak działa merit order

Część „energia i dostawa” jest powiązana z rynkiem hurtowym. W UE rynek ten działa jako system wyceny krańcowej, zwany też pay-as-clear: wszyscy wytwórcy otrzymują tę samą cenę za energię, którą sprzedają w danej chwili. Komisja Europejska opisuje to krok po kroku: producenci składają oferty zgodnie ze swoim kosztem produkcji, oferty rozpatruje się od najtańszego do najdroższego źródła, najtańsza energia jest kupowana jako pierwsza, a „gdy popyt zostanie w pełni zaspokojony, wszyscy otrzymują cenę ostatniego producenta, od którego kupiono energię elektryczną” (Komisja, Model rynku energii elektrycznej). Uszeregowanie ofert od najtańszej do najdroższej to merit order, a ostatnia przyjęta oferta to oferta krańcowa.

Oferty szereguje się według krańcowego kosztu wytwarzania, czyli kosztu zmiennego wytworzenia jednej dodatkowej jednostki energii. Wspólne Centrum Badawcze Komisji (JRC) wskazuje, że koszt ten składa się zwykle z trzech części: paliwa, emisji dwutlenku węgla w unijnym systemie handlu uprawnieniami do emisji oraz zmiennych kosztów eksploatacji i utrzymania. Elektrownie gazowe, węglowe i opalane węglem brunatnym składają oferty po cenie „zależnej głównie od ceny surowca bazowego”, podczas gdy energetyka słoneczna, wiatrowa i wodna ma zmienne koszty wytwarzania bliskie zera, a ostatnia przyjęta oferta wyznacza cenę wypłacaną w danym okresie wszystkim przyjętym wytwórcom (JRC, Merit order i dynamika kształtowania cen na europejskich rynkach energii elektrycznej, 2023). JRC zauważa, że ceny na rynku dnia następnego ustala się osobno dla każdej strefy cenowej, zwykle obejmującej kraj lub mniejszy region, oraz że połączenia międzysystemowe pozwalają tańszej energii płynąć do droższej strefy, dopóki linie nie zostaną w pełni wykorzystane. Komisja podaje, że od 30 września 2025 r. ceny na rynku dnia następnego są obliczane co 15 minut, a nie co godzinę.

Jak często gaz wyznacza cenę

W tym samym opracowaniu JRC zauważa, że elektrownie opalane gazem ziemnym „często są krańcowymi jednostkami technologicznymi w merit order”. To samo mówią europejscy regulatorzy energii. ACER, czyli Agencja ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki, napisała w ocenie modelu rynku z 2022 r., że „elektrownie gazowe często wyznaczają krańcowe ceny energii elektrycznej na unijnych rynkach energii elektrycznej” (ACER, Ostateczna ocena unijnego modelu hurtowego rynku energii elektrycznej), a w sprawozdaniu monitorującym z 2026 r., że „wytwarzanie w elektrowniach gazowych często wyznacza cenę krańcową, szczególnie w okresach szczytowego zapotrzebowania” (ACER, Główne zmiany na europejskich rynkach energii elektrycznej i gazu, 2026). Wyznaczanie ceny to co innego niż dostarczanie energii. W symulacji JRC dla unijnego rynku w 2022 r. elektrownie gazowe wyznaczały cenę przez 55% czasu, wytwarzając 19% unijnej energii elektrycznej. To wynik modelu dla jednego roku, a nie liczba zaobserwowanych godzin.

W porównaniu szczytowych cen hurtowych w Europie, Stanach Zjednoczonych i Japonii ACER wiąże poziom cen z miksem wytwórczym: „wyższy udział źródeł odnawialnych i energii jądrowej obniża poziomy cen hurtowych”, natomiast „większe uzależnienie od gazu prowadzi do wyższych i bardziej zmiennych cen”. Opisuje też zmieniającą się rolę gazu: gdy rośnie produkcja energii słonecznej, popyt na wytwarzanie w elektrowniach gazowych „maleje w godzinach dziennych”, a mimo to liczba godzin, w których gaz jest technologią wyznaczającą cenę, „znów wzrosła, zwłaszcza podczas wieczornych wzrostów obciążenia i w okresach słabego wiatru”. Kwietniowa ocena ACER z 2022 r. opisała kryzys jako „w istocie szok cen gazu, który wpływa również na ceny energii elektrycznej” i uznała, że obecny model hurtowego rynku energii elektrycznej jest „wart utrzymania”, po stwierdzeniu, że w stosunkowo normalnych warunkach rynkowych zapewnia on efektywne i bezpieczne dostawy.

Od ceny hurtowej do rachunku

Gospodarstwo domowe nie płaci ceny hurtowej bezpośrednio. Ze sprawozdania ACER z 2026 r. wynika, że ceny gazu i energii elektrycznej dla gospodarstw domowych „ustabilizowały się na podwyższonych, pokryzysowych poziomach”: umowy ze stałą ceną i strategie zabezpieczające (hedging) spowolniły przenoszenie niższych kosztów hurtowych na ceny detaliczne, a kilka ulg podatkowych i środków wsparcia z czasów kryzysu wygasło. Koszty hurtowe trafiają do składnika „energia i dostawa”, który według definicji z rozporządzenia obejmuje też inne koszty dostawy, takie jak bilansowanie energii, obsługa klienta i zarządzanie obsługą klienta. ACER szacuje koszty energii i dostawy na około połowę cen końcowych dla gospodarstw domowych w 2024 r. (jest to średnia dla wszystkich przedziałów zużycia gospodarstw domowych); w danych Eurostatu dla przedziału DC ta część stanowiła 49% ceny w UE w 2024 r. i 43% w 2025 r.

Dlaczego cena kilowatogodziny różni się między krajami

Eurostat wymienia, od czego zależy cena energii w UE: od „szeregu różnych warunków podaży i popytu, w tym sytuacji geopolitycznej, krajowego miksu energetycznego, dywersyfikacji importu, kosztów sieci, kosztów ochrony środowiska, ekstremalnych warunków pogodowych lub poziomu akcyzy i opodatkowania”. Dane o składnikach pokazują, w której części ceny leżą te różnice. Tabela obejmuje 27 krajów UE w 2025 r., posortowanych według ceny.

Źródło: Eurostat, nrg_pc_204_c, 2025, przedział DC, euro; cena jest sumą trzech składników. W 23 z 27 krajów suma mieści się w granicach 1% średniej z dwóch cen półrocznych ze stron serwisu o cenach prądu; Cypr, Czechy i Węgry różnią się od niej o 1,2% do 2,2%, a składniki dla Irlandii (33,8 centa) są o 7,2% niższe od jej średniej półrocznej (36,4 centa).

• Energia i dostawa waha się od 2,5 centa na Węgrzech do 22,9 centa w Irlandii; rozpiętość wynosi 20,4 centa i jest największa z trzech.
• Sieć waha się od 3,3 centa w Grecji do 12,5 centa w Irlandii; rozpiętość wynosi 9,1 centa (według wartości niezaokrąglonych).
• Podatki, opłaty, obciążenia i należności wahają się od −1,7 centa w Luksemburgu do 16,6 centa w Danii; rozpiętość wynosi 18,3 centa, a Dania ma też najwyższy udział w cenie, 48,6%.

Rozporządzenie odlicza rabaty od ceny, a zbiór danych odnotowuje ulgi jako osobne pozycje. W Niderlandach na przykład pozycja podatków środowiskowych wynosi −5,6 centa, a osobna pozycja ulgi, 15,8 centa za kWh, jest zapisana pod kodem TAX_ENV_ALLOW; cały składnik daje −1,4 centa. Półroczne szeregi Eurostatu pokazują też ujemne udziały podatków w Luksemburgu i Niderlandach w drugim półroczu 2025 r. (−6,3% i −5,2%), a według Eurostatu średni udział podatków w UE wzrósł o 1,3 punktu procentowego między pierwszym a drugim półroczem 2025 r., „głównie wskutek ograniczenia dopłat i ulg”.

Czego nie mówią te trzy części

• Nie to samo w każdej walucie. Standard siły nabywczej (SSN) Eurostatu eliminuje różnice w poziomie cen między krajami. Na mapie w jego artykule (dane pobrane w kwietniu 2026 r.) za drugie półrocze 2025 r. najwyższe wartości mają Rumunia (49,52 SSN za 100 kWh), Czechy (38,65) i Polska (37,15), a najniższe Malta (14,09), Węgry (15,10) i Finlandia (18,77), czyli w innej kolejności niż w euro.
• Jeden przedział zużycia. Tabela dotyczy gospodarstw domowych zużywających od 2500 do 4999 kWh rocznie. Zbiór danych Eurostatu zawiera cztery inne przedziały, od poniżej 1000 kWh do 15 000 kWh lub więcej, które dają różne ceny za kWh.
• Składniki roczne. Podział jest roczny i sięga 2025 r. Ceny półroczne na stronach serwisu są publikowane wcześniej i obejmują także 2026 r.
• To nie prognoza. Nic tu nie mówi o tym, dokąd zmierzają ceny.

Gdzie szukać w tym serwisie

• Ranking cen prądu obejmuje wszystkie kraje; strony poszczególnych krajów, na przykład Niemiec i Węgier, pokazują historię półroczną, a strona strefy euro pokazuje agregat.
• Gaz dla gospodarstw domowych podlega tym samym zasadom: zob. ranking cen gazu i stronę o cenach gazu w strefie euro.
• Strona Ceny w Europie zestawia obok siebie inflację i szeregi cen, a strona inflacji w strefie euro podaje najnowszą miesięczną stopę inflacji.

W skrócie

• Kilowatogodzina dla gospodarstwa domowego ma trzy części: energię i dostawę, koszty sieci oraz podatki, opłaty, obciążenia i należności. W UE w 2025 r. wynosiły one 12,5, 8,2 i 8,3 centa, razem 28,9 centa.
• Cenę hurtową wyznacza merit order: najpierw pracują najtańsze elektrownie, a ostatnia potrzebna ustala cenę dla wszystkich wytwórców. Często robi to gaz: w symulacji JRC dla 2022 r. wyznaczał cenę przez 55% czasu, wytwarzając 19% unijnej energii elektrycznej.
• Cena dla gospodarstw domowych podąża za hurtową z opóźnieniem, za sprawą umów ze stałą ceną i strategii zabezpieczających (hedgingu), a kształtują ją także sieci oraz podatki i ulgi.
• Między krajami różnica jest największa w części energia i dostawa (2,5 centa na Węgrzech, 22,9 centa w Irlandii); podatki wahają się od wartości ujemnych do 16,6 centa.

Dane: Eurostat (składniki cen energii elektrycznej dla gospodarstw domowych nrg_pc_204_c, ceny półroczne nrg_pc_204, Statystyki cen energii elektrycznej), rozporządzenie (UE) 2016/1952, Komisja Europejska (Model rynku energii elektrycznej), Wspólne Centrum Badawcze Komisji oraz ACER (Ostateczna ocena unijnego modelu hurtowego rynku energii elektrycznej, 2022; Główne zmiany na europejskich rynkach energii elektrycznej i gazu, 2026). Cytaty przetłumaczono z angielskich oryginałów. euroflation jest niezależnym serwisem monitorującym i nie jest powiązany z Eurostatem, Komisją Europejską, ACER ani UE. Żadna z informacji nie stanowi porady finansowej.