Għaliex l-elettriku jiswa dak li jiswa: il-merit order, in-netwerk u t-taxxi

Fl-2025, unità domestika fl-UE li tuża bejn 2,500 u 5,000 kWh fis-sena ħallset, bil-medja, 28.9 ċenteżmu għal kull kilowatt-siegħa. L-Eurostat jaqsam dak il-prezz fi tliet partijiet: 12.5 ċenteżmu għall-enerġija u l-provvista, 8.2 ċenteżmi għan-netwerk u 8.3 ċenteżmi għat-taxxi, it-tariffi, il-levies u l-imposti, inkluża l-VAT (il-partijiet huma mdawra separatament). L-istess kilowatt-siegħa swiet 10.8 ċenteżmi fl-Ungerija u 38.5 ċenteżmu fil-Ġermanja. It-tliet partijiet jiddependu minn affarijiet differenti. L-ewwel waħda hija marbuta mas-suq bl-ingrossa, fejn il-prezz jiġi ffissat minn regola msejħa merit order, u spiss mill-gass. It-tieni waħda tkopri n-netwerk. It-tielet waħda hija magħmula minn taxxi, tariffi, levies u imposti. Dan l-artikolu jgħaddi minnhom waħda waħda, bid-data u s-sors ta’ kull pass.

It-tliet partijiet ta’ kull kilowatt-siegħa

L-Eurostat jippubblika l-komponenti annwali tal-prezz tal-elettriku għall-unitajiet domestiċi (nrg_pc_204_c). Il-qasma ssegwi regolament tal-UE dwar l-istatistika tal-prezzijiet tal-gass u tal-elettriku, li fit-tieni anness tiegħu jiddefinixxi t-tliet komponenti ewlenin (Regolament (UE) 2016/1952):

• Enerġija u provvista: ġenerazzjoni, aggregazzjoni, enerġija tal-bilanċ, kostijiet tal-enerġija fornuta, servizzi tal-konsumatur, ġestjoni ta’ wara l-bejgħ u kostijiet oħra tal-provvista.
• Netwerk: tariffi tat-trażmissjoni u d-distribuzzjoni, telf tat-trażmissjoni u d-distribuzzjoni, kostijiet tan-netwerk, kostijiet tas-servizz ta’ wara l-bejgħ, kostijiet tas-servizz tas-sistema, u l-kera tal-meter u l-kostijiet tal-użu tal-meter.
• Taxxi, tariffi, levies u imposti: is-somma tal-VAT, tal-imposti għall-promozzjoni tal-enerġija rinnovabbli, tal-effiċjenza enerġetika u tal-ġenerazzjoni kombinata tas-sħana u tal-enerġija elettrika, tal-imposti għall-pagamenti tal-kapaċità u għas-sigurtà tal-enerġija, tat-taxxi ambjentali, tal-imposti tas-settur nukleari u ta’ grupp residwu.

Ir-regolament iżid li l-prezzijiet jinkludu l-imposti kollha li jridu jitħallsu, nieqes kwalunkwe skont jew primjum, flimkien ma’ imposti oħra bħall-kera tal-meter u l-imposti permanenti. Iċ-ċifri hawn huma għall-faxxa tal-konsum li l-Eurostat isejjaħ DC, minn 2,500 sa 4,999 kWh fis-sena, il-faxxa li jużaw il-paġni tal-prezzijiet tal-elettriku ta’ dan is-sit. Il-prezzijiet tal-komponenti huma annwali, għalhekk jistgħu jvarjaw ftit mill-prezzijiet semestrali f’dawk il-paġni.

Kif nbidlu t-tliet partijiet mill-2019 ’l hawn

It-tabella turi l-medja tal-UE (27 pajjiż) għal kull sena, f’ċenteżmi għal kull kWh, bis-sehem ta’ kull parti mill-prezz.

Sors: Eurostat, nrg_pc_204_c, UE27, faxxa DC, euro; il-prezz huwa s-somma tat-tliet komponenti; is-sehmijiet tal-prezz bejn il-parentesi, mdawra.

Tliet affarijiet jispikkaw. Il-parti tal-enerġija u l-provvista żdiedet minn 6.7 ċenteżmi fl-2019 għal 16.6 ċenteżmu fl-2023 u minn dakinhar naqset. Il-parti tan-netwerk żdiedet kull sena, minn 6.0 għal 8.2 ċenteżmi. U l-parti tat-taxxi niżlet minn 8.6 ċenteżmi fl-2021 għal 5.3 ċenteżmi fl-2022 u mbagħad reġgħet telgħet għal 8.3 ċenteżmi. L-Eurostat jgħid li s-sehmijiet semestrali tat-taxxi tiegħu “jirriflettu l-impatt tal-miżuri governattivi biex jittaffew l-ispejjeż tal-elettriku tal-unitajiet domestiċi tal-UE fl-2022 u t-tnaqqis gradwali ta’ dawk il-miżuri mill-2023”: is-sehem kien 14.7% fit-tieni semestru tal-2022, l-aktar baxx fil-perjodu li l-Eurostat juri fil-grafiku tiegħu, mill-2008 sal-2025, u 28.9% fit-tieni semestru tal-2025 (Eurostat, Electricity price statistics).

Il-prezz bl-ingrossa: kif taħdem il-merit order

Il-parti tal-enerġija u l-provvista hija marbuta mas-suq bl-ingrossa. Fl-UE dak is-suq jaħdem bħala sistema ta’ ipprezzar marġinali, imsejħa wkoll pay-as-clear (ħlas skont il-prezz ta’ kklirjar): il-ġeneraturi kollha jirċievu l-istess prezz għall-enerġija li jbigħu f’mument partikolari. Il-Kummissjoni Ewropea tiddeskrivih pass pass: il-produtturi joffru skont l-ispiża tal-produzzjoni tagħhom, l-offerti jitqiegħdu f’ordni mis-sors l-irħas sal-aktar għali, l-irħas elettriku jinxtara l-ewwel, u “ladarba d-domanda kollha tkun issodisfata, kulħadd jikseb il-prezz tal-aħħar produttur li minnu nxtara l-elettriku” (Il-Kummissjoni Ewropea, Electricity market design). Il-klassifika tal-offerti mill-irħas sal-aktar għalja hija l-merit order, u l-aħħar offerta aċċettata hija l-offerta marġinali.

L-offerti jiġu kklassifikati skont l-ispiża marġinali tal-produzzjoni, jiġifieri l-ispiża varjabbli biex tiġi prodotta unità addizzjonali waħda. Iċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka tal-Kummissjoni jgħid li din l-ispiża normalment għandha tliet partijiet: il-fjuwil, l-emissjonijiet tal-karbonju skont l-iskema tal-UE għan-negozjar ta’ kwoti tal-emissjonijiet, u l-ispejjeż varjabbli tat-tħaddim u tal-manutenzjoni. L-impjanti tal-gass, tal-faħam u tal-linjite joffru bi prezz “immexxi l-aktar mill-prezz tal-komodità sottostanti”, filwaqt li l-impjanti solari, tar-riħ u idroelettriċi għandhom spejjeż varjabbli tal-produzzjoni qrib iż-żero, u l-aħħar offerta aċċettata tiffissa l-prezz imħallas lill-ġeneraturi aċċettati kollha f’dak il-perjodu (JRC, The Merit Order and Price-Setting Dynamics in European Electricity Markets, 2023). Il-JRC jinnota li l-prezzijiet tas-suq ta’ ġurnata bil-quddiem jiġu ffissati żona b’żona, normalment pajjiż jew reġjun iżgħar, u li l-interkonnetturi jħallu l-enerġija irħas tgħaddi lejn żona aktar għalja sakemm il-linji jimtlew. Mit-30 ta’ Settembru 2025 il-Kummissjoni tgħid li l-prezzijiet ta’ ġurnata bil-quddiem jiġu kkalkulati kull 15-il minuta minflok kull siegħa.

Kemm spiss il-gass jiffissa l-prezz

L-istess rapport qasir tal-JRC jinnota li l-impjanti li jaħdmu bil-gass naturali “ta’ spiss huma l-unitajiet teknoloġiċi marġinali fil-merit order”. Ir-regolaturi Ewropej tal-enerġija jgħidu l-istess. L-ACER, l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni tar-Regolaturi tal-Enerġija, kitbet fl-evalwazzjoni tagħha tal-2022 tad-disinn tas-suq li “l-impjanti li jaħdmu bil-gass ta’ spiss jiffissaw il-prezzijiet marġinali tal-elettriku fis-swieq tal-elettriku tal-UE” (ACER, Final Assessment of the EU Wholesale Electricity Market Design), u fir-rapport tagħha ta’ monitoraġġ tal-2026 li “l-ġenerazzjoni bil-gass spiss tiffissa l-prezz marġinali, partikolarment waqt perjodi ta’ domanda tal-quċċata” (ACER, Key developments in European electricity and gas markets, 2026). Li tiffissa l-prezz mhijiex l-istess ħaġa bħal li tforni l-elettriku. Fis-simulazzjoni tal-JRC tas-suq tal-UE tal-2022, l-impjanti li jaħdmu bil-gass iffissaw il-prezz 55% tal-ħin filwaqt li pproduċew 19% tal-elettriku tal-UE. Dan huwa riżultat ta’ mudell għal sena waħda, mhux għadd ta’ sigħat osservati.

F’tqabbil tal-prezzijiet bl-ingrossa fil-quċċata tat-tagħbija fl-Ewropa, fl-Istati Uniti u fil-Ġappun, l-ACER torbot il-livelli tal-prezzijiet mat-taħlita tal-ġenerazzjoni: “sehmijiet ogħla ta’ rinnovabbli u nukleari inaqqsu l-livelli tal-prezzijiet bl-ingrossa”, filwaqt li “dipendenza akbar mill-gass twassal għal prezzijiet ogħla u aktar volatili”. Tiddeskrivi wkoll rwol li qed jinbidel għall-gass: hekk kif tikber il-ġenerazzjoni solari, id-domanda għall-ġenerazzjoni bil-gass “tonqos matul is-sigħat tad-dawl tal-jum”, iżda l-għadd ta’ sigħat li fihom il-gass huwa t-teknoloġija li tiffissa l-prezz “reġa’ żdied, speċjalment matul iż-żidiet fit-tagħbija filgħaxija u perjodi ta’ riħ baxx”. L-evalwazzjoni tal-ACER ta’ April 2022 iddeskriviet il-kriżi bħala “essenzjalment xokk fil-prezz tal-gass, li jolqot ukoll il-prezzijiet tal-elettriku” u qieset li d-disinn kurrenti tas-suq bl-ingrossa “jistħoqq li jinżamm”, wara li sabet li jiżgura provvista effiċjenti u sikura f’kundizzjonijiet tas-suq relattivament normali.

Mill-prezz bl-ingrossa sal-kont

Unità domestika ma tħallasx direttament il-prezz bl-ingrossa. Ir-rapport tal-ACER tal-2026 isib li l-prezzijiet tal-gass u tal-elettriku għall-unitajiet domestiċi “stabbilizzaw f’livelli għolja wara l-kriżi”: kuntratti b’prezz fiss u strateġiji ta’ hedging ittardjaw it-trasferiment ta’ spejjeż aktar baxxi bl-ingrossa, u bosta tnaqqijiet fit-taxxi u miżuri ta’ appoġġ taż-żmien tal-kriżi skadew. L-ispejjeż bl-ingrossa jidħlu fil-komponent tal-enerġija u l-provvista, li, kif jiddefinih ir-regolament, fih ukoll kostijiet oħra tal-provvista bħall-enerġija tal-bilanċ, is-servizzi tal-konsumatur u l-ġestjoni ta’ wara l-bejgħ. L-ACER tqiegħed l-ispejjeż tal-enerġija u tal-provvista f’madwar nofs il-prezzijiet finali tal-unitajiet domestiċi fl-2024 (il-medja tal-faxex kollha tal-unitajiet domestiċi); fid-data tal-Eurostat għall-faxxa DC il-parti kienet 49% tal-prezz tal-UE fl-2024 u 43% fl-2025.

Għaliex il-prezz ta’ kilowatt-siegħa jvarja bejn pajjiż u ieħor

L-Eurostat jelenka minn xiex jiddependi l-prezz tal-enerġija fl-UE: “firxa ta’ kundizzjonijiet differenti ta’ provvista u domanda, inkluża s-sitwazzjoni ġeopolitika, it-taħlita nazzjonali tal-enerġija, id-diversifikazzjoni tal-importazzjonijiet, il-kostijiet tan-netwerk, il-kostijiet tal-protezzjoni tal-ambjent, kundizzjonijiet severi tat-temp, jew livelli ta’ dazji tas-sisa u ta’ tassazzjoni”. Id-data tal-komponenti turi f’liema parti tal-prezz jinsabu d-differenzi. It-tabella tkopri s-27 pajjiż tal-UE għall-2025, ordnati skont il-prezz.

Sors: Eurostat, nrg_pc_204_c, 2025, faxxa DC, euro; il-prezz huwa s-somma tat-tliet komponenti. Għal 23 mis-27 pajjiż is-somma hija fi ħdan 1% tal-medja taż-żewġ prezzijiet semestrali fuq il-paġni tal-elettriku tas-sit; Ċipru, iċ-Ċekja u l-Ungerija jvarjaw b’1.2% sa 2.2%, u l-komponenti tal-Irlanda (33.8 ċenteżmu) huma 7.2% taħt il-medja semestrali tagħha (36.4 ċenteżmu).

• Enerġija u provvista tvarja minn 2.5 ċenteżmi fl-Ungerija sa 22.9 ċenteżmu fl-Irlanda, differenza ta’ 20.4 ċenteżmu, l-akbar fost it-tlieta.
• In-netwerk jvarja minn 3.3 ċenteżmi fil-Greċja sa 12.5 ċenteżmu fl-Irlanda, differenza ta’ 9.1 ċenteżmi (meħuda mill-valuri mhux mdawra).
• Taxxi, tariffi, levies u imposti jvarjaw minn −1.7 ċenteżmi fil-Lussemburgu sa 16.6 ċenteżmu fid-Danimarka, differenza ta’ 18.3 ċenteżmu; id-Danimarka għandha wkoll l-ogħla sehem tal-prezz, 48.6%.

Skont ir-regolament, l-iskontijiet jitnaqqsu mill-prezz, filwaqt li s-sett tad-data jirreġistra l-allowances bħala entrati separati. Fin-Netherlands, pereżempju, l-entrata tat-taxxi ambjentali hija −5.6 ċenteżmi, b’entrata ta’ allowance ta’ 15.8 ċenteżmu għal kull kWh irreġistrata taħt TAX_ENV_ALLOW, u l-komponent kollu jammonta għal −1.4 ċenteżmi. Is-serje semestrali tal-Eurostat turi wkoll sehmijiet negattivi tat-taxxi fil-Lussemburgu u fin-Netherlands fit-tieni semestru tal-2025 (−6.3% u −5.2%), u l-Eurostat jgħid li s-sehem medju tat-taxxi tal-UE żdied b’1.3 punti perċentwali bejn l-ewwel u t-tieni semestru tal-2025, “l-aktar minħabba tnaqqis ta’ sussidji u allowances”.

X’ma jgħidux it-tliet partijiet

• Mhux l-istess f’kull munita. L-istandard tal-kapaċità tal-akkwist (PPS) tal-Eurostat ineħħi d-differenzi fil-livell tal-prezzijiet bejn il-pajjiżi. Fil-mappa tal-artiklu tiegħu (data estratta f’April 2026) għat-tieni semestru tal-2025, ir-Rumanija (49.52 PPS għal kull 100 kWh), iċ-Ċekja (38.65) u l-Polonja (37.15) huma l-ogħla u Malta (14.09), l-Ungerija (15.10) u l-Finlandja (18.77) l-inqas, ordni differenti minn dak bl-euro.
• Faxxa waħda tal-konsum. It-tabella hija għal unitajiet domestiċi li jużaw 2,500 sa 4,999 kWh fis-sena. Is-sett tad-data tal-Eurostat għandu erba’ faxex oħra, minn inqas minn 1,000 kWh sa 15,000 kWh jew aktar, u jagħtu prezzijiet differenti għal kull kWh.
• Komponenti annwali. Il-qasma hija annwali u tilħaq l-2025. Il-prezzijiet semestrali fuq il-paġni tas-sit jiġu ppubblikati qabel u jestendu sal-2026.
• Mhux tbassir. L-ebda ħaġa hawnhekk ma tgħid fejn se jmorru l-prezzijiet fil-futur.

Fejn tfittex fuq dan is-sit

• Il-klassifika tal-prezzijiet tal-elettriku telenka kull pajjiż; paġni ta’ pajjiżi bħall-Ġermanja u l-Ungerija juru l-istorja semestrali, u l-paġna taż-żona tal-euro turi l-aggregat.
• Il-gass għall-unitajiet domestiċi jsegwi l-istess regoli: ara l-klassifika tal-prezzijiet tal-gass u l-paġna tal-gass taż-żona tal-euro.
• Il-paġna prinċipali tal-prezzijiet tqiegħed l-inflazzjoni u s-serje tal-prezzijiet ħdejn xulxin, u l-paġna tal-inflazzjoni taż-żona tal-euro fiha l-aħħar rata ta’ kull xahar.

Fil-qosor

• Kilowatt-siegħa ta’ unità domestika għandha tliet partijiet: enerġija u provvista, kostijiet tan-netwerk, u taxxi, tariffi, levies u imposti. Fl-UE fl-2025 kienu 12.5, 8.2 u 8.3 ċenteżmi, 28.9 ċenteżmu b’kollox.
• Il-prezz bl-ingrossa jiġi ffissat mill-merit order: l-impjanti l-irħas jaħdmu l-ewwel u l-aħħar wieħed meħtieġ jiffissa l-prezz għall-ġeneraturi kollha. Il-gass spiss jiffissah: fis-simulazzjoni tal-JRC tal-2022 iffissa l-prezz 55% tal-ħin filwaqt li pproduċa 19% tal-elettriku tal-UE.
• Il-prezz għall-unità domestika jsegwi dak bl-ingrossa b’dewmien, permezz ta’ kuntratti b’prezz fiss u hedging, u huwa ffurmat ukoll min-netwerks, mit-taxxi u mill-allowances.
• Bejn il-pajjiżi d-distakk huwa l-akbar fl-enerġija u l-provvista (2.5 ċenteżmi fl-Ungerija, 22.9 ċenteżmu fl-Irlanda); it-taxxi jvarjaw minn negattivi sa 16.6 ċenteżmu.

Ċifri: Eurostat (komponenti tal-prezz tal-elettriku għall-unitajiet domestiċi nrg_pc_204_c, prezzijiet semestrali nrg_pc_204, Electricity price statistics), Regolament (UE) 2016/1952, il-Kummissjoni Ewropea (Electricity market design), iċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka tal-Kummissjoni, u l-ACER (Final Assessment of the EU Wholesale Electricity Market Design, 2022; Key developments in European electricity and gas markets, 2026). euroflation huwa tracker indipendenti u mhux affiljat mal-Eurostat, mal-Kummissjoni Ewropea, mal-ACER jew mal-UE. Xejn hawnhekk mhuwa parir finanzjarju. Iċ-ċitazzjonijiet huma meħuda mill-oriġinali bl-Ingliż.